Zachęcamy do lektury nowego numeru czasopisma „Konteksty Kultury” 2025, zeszyt 4:Vincenz – rewitalizacja

Po pierwsze, rewitalizacyjne przedsięwzięcia łączą się z odsłanianiem fundamentów dawnych obiektów. W przypadku Vincenza za takie „fundamenty” można uznać idee czy autorów, z których czerpie jego dzieło. Krzysztof Duda podejmuje refleksję na temat obecności myśli Platona zapośredniczonej przez rozważania Alfreda Northa Whiteheada w notatniku Outopos. Olga Płaszczewska zestawia Vincenza z myślą Giambattisty Vico i zastanawia się ,,nad obecnością wątków i inspiracji vikiańskich w jego »epopei huculskiej«, podobnie jak Nowa nauka pisanej i cyzelowanej przez twórcę do końca życia”. Jakub Żmidziński analizuje eseje Vincenza poświęcone Gandhiemu, udowadniając, że stanowią one przykład wczesnej i dogłębnej recepcji myśli i działalności hinduskiego przywódcy. Autor wskazuje także na dziedzictwo Gandhiego w Na wysokiej połoninie”. Gandhi pojawia się także u Jana Zięby, choć swój artykuł zasadniczo poświęcił on wpływowi, jaki na twórczość Vincenza wywierał Henry David Thoreau rekonstruując spostrzeżenia na temat fascynacji ,,Homera Huculszczyzny” ideami ,,samotnika z Concord” sformułowane przez Czesława Miłosza. Innego typu ,,fundament” dzieła Vincenza odsłania artykuł Mirosławy Ołdakowskiej-Kuflowej, która wskazuje na nieopisywany dotąd fakt, że Na wysokiej połoninie wyrasta nie tylko z fascynacji kulturą ludową (huculską) czy żydowską (chasydzką), ale ma swe istotne źródła w ,,kulturze pańsko-ziemiańskiej”.

Po drugie, rewitalizacja oznacza często modernizację, wiąże się z dostosowywaniem obiektów przeszłości do potrzeb i wyzwań współczesności. Zachodzące w ostatnich latach w obrębie humanistyki przemiany ‒ zwłaszcza te zmierzające do uwzględniania nieantropocentrycznej perspektywy, a także te ujmujące rzeczywistość w kategoriach biotycznej wspólnoty międzygatunkowej czy obejmującej różnorodne elementy sieci ‒ niewątpliwie mogą inspirować nowe odczytania autora Na wysokiej połoninie. W taki modernizacyjno-rewitalizacyjny i transdyscyplinarny zamysł wpisał się doskonale Ludwik Frey w artykule Siewca słów, który otwiera niniejszy numer ,,Kontekstów Kultury”. Autor z perspektywy botanika rozwija intrygującą paralelę słowa-nasiona, a także stara się powiązać losy Vincenza-wędrowca z losami roślin-wędrowców. Kontynuację roślinnego wątku odnajdziemy w artykule Włodzimierza Próchnickiego Lasy Vincenzowe, który podejmuje próbę ekokrytycznej interpretacji dzieła pisarza, obszernie odwołując się do współczesnych kontekstów teoretyczno-filozoficznych. Andrzej Zawadzki w swoim komparatystycznym studium zestawia dwie nowoczesne koncepcje kultury ludowej sformułowane przez Vincenza i rumuńskiego filozofa Luciana Blagę. Dla pierwszego fundamentalne znaczenie ma kategoria pamięci (mneme), drugi natomiast odwołuje się do ,,szeroko pojętej sfery »noetycznej«, intelektualnej”. Iwona Matuszkiewicz w szkicu Pasterze bycia kontynuuje podejmowane przez siebie już wcześniej próby interpretowania twórczości Vincenza w kontekście filozofii Martina Heideggera, co również wpisuje się w ,,modernizacyjny” zamysł niniejszego zeszytu.

Po trzecie wreszcie, słowo rewitalizacja kieruje uwagę na kategorię życia, która nasuwa kolejne vincenzologiczne pytania. Co oznaczają „gody życia”, o których pisarz wspomina w Rachmańskiej krainie (rozdziale, który zamyka całą huculską tetralogię) oraz w prywatnych zapiskach? Czy można interpretować Vincenza z wykorzystaniem kontekstu filozofii życia, tak istotnego dla atmosfery intelektualnej początku XX wieku, w której dojrzewał zamysł Połoniny? Wymienione już artykuły stanowią znakomitą odpowiedź na te i inne orbitujące wokół kategorii życia pytania. W krąg tych zagadnień wpisuje się również artykuł Ludmiły Siryk, która przedstawia korespondencję Vincenzów (Stanisława, Leny i Ireny) kierowaną do Jarosława i Anny Iwaszkiewiczów, ukazując Vincenza jako człowieka dialogu.

W osobnej sekcji zamieszczamy dwa teksty nierecenzowane. Pierwszym jest publikowany już wcześniej w języku angielskim artykuł Doroty Burdy-Fischer poświęcony problematyce ,,pamięci i zapomnienia”, zestawiający pisarstwo Stanisława Vincenza i Aharona Appelfelda. W drugim Józef Olejniczak opisuje z osobistej, eseistycznej perspektywy swoje spotkania z twórczością autora Na wysokiej połoninie, które w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych rozświetlały mrok ,,zafundowany przez generała w przeciw-słonecznych okularach”, a także stawia interesującą i wartą dalszego namysłu tezę ,,że proza Vincenza jest jednym z najważniejszych ogniw napisanych po polsku modernistycznych narracji”.

W gronie autorów zeszytu znalazły się osoby zajmujące się naukowo Vincenzem od dziesięcioleci, jak i podejmujące to wyzwanie po raz pierwszy, wszyscy podjęli poważną i wszechstronną próbę realizacji opisanego zamysłu rewitalizacyjnego.

Jan Zięba

redaktor prowadzący