Architektura tekstu, czyli o znaczeniach wpisanych w konstrukcję książki. Spotkanie z Aleksandrą Wójtowicz (cz. 1)

Heterotopia afektywna to nie tylko kategoria teoretyczna. To konstrukt myślowy, który pozwala dostrzec i uporządkować proces manipulacji świadomością zbiorową poprzez zmiany przestrzeni, a także odczytać działania oparte na emocjach społeczeństwa.

Na czym polega istota badania i zagospodarowania „miejsc trudnych”, uwikłanych w historię i politykę? Jak pokazać, że założenia teoretyczne mogą stać się podstawą działań na polu humanistyki zaangażowanej a prace literaturoznawcze i analizy humanistyczne mogą mieć praktyczne zastosowanie?

O uprzestrzennieniu tekstu, czyli pracach naukowych, w których sposób prowadzenia narracji i układ tekstu posiada przemyślaną konstrukcję, w rozmowie z Mariolą Wilczak opowiada dr Aleksandra Wójtowicz z Instytutu Badań Literackich PAN. Jej książki Metamorfozy Pałacu Staszica i Przestrzeń „Oziminy” Wacława Berenta oraz współautorski tom Miejsca trudne. Transdysycplinarny model badań – o przestrzeni placu Piłsudskiego i Defilad, przygotowany pod jej kierownictwem a także opisy sal na stronie Pałacu Staszica posiadają swoistą architekturę korespondującą z treścią, sytuując te prace na określonym polu wobec takich ujęć, jak site-writing Jane Rendell czy rozpoznań na temat obecności Hansa Gumbrechta.

Druga część rozmowy dostępna jest pt. Muzyczność dzieła literackiego i nie tylko.

Aleksandra Wójtowicz – dr, adiunkt w Pracowni Antropologii Współczesności Instytutu Badań Literackich PAN, kierownik i autorka programu studiów podyplomowych IBL PAN i NIAiU Humanistyka Architektoniczna; ekspertka w zakresie literaturoznawstwa architektonicznego w projekcie „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata” (MNiSW NdS), kierownik projektów „Humanistyka architektoniczna jako propozycja w ramach humanistyki obywatelskiej” (MNiSW SON II) i „Dawne wzorce wobec nowych wyzwań. Przypadek Stanisława Staszica” (MNiSW Sokrates), członkini Zespołu Nazewnictwa Miejskiego m.st. Warszawy; członkini-korespondentka Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Autorka kilku książek, ostatnia The Staszic Palace as Affective Heterotopia: New Category of Spatial Description, Peter Lang (2024) oraz redaktor i współredaktor naukowy 10 tomów zbiorowych. Sformułowała założenia ścieżki badawczej literaturoznawstwo architektoniczne oraz zaproponowała kategorię heterotopii afektywnej, poszerzającej typologię Foucaulta. 

Spis źródeł przywołanych podczas rozmowy:

• M. Antoniuk, I. Boruszkowska, Wstęp, „Konteksty Kultury” 2020/17, z. 3, s. 249-253
• J. S. Bach, “Little” Fugue in G minor, BWV 578, performed on organ by Stephen Malinowski, with an animated graphical score, https://www.youtube.com/watch?v=ddbxFi3-UO4, dostęp: 07.08.2026.
• M. Bachtin, Czas i przestrzeń w powieści, przeł. J. Faryno „Pamiętnik Literacki” 1974, z. 4 
• M. Bachtin, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N. Modzelewska, Warszawa 1970 
• M. Bachtin, Ozimina. Powieść, Nakład Jakóba Mortkowicza, Warszawa, 1911
• M. Bachtin, Ozimina. Powieść, Wydawnictwo Polskie, Lwów. Poznań, 1924
• M. Bachtin, Ozimina, tom IV i V Pism, nakładem Gebethnera i Wolffa, Warszawa, 1933
• W. Berent, Źródła i ujścia Nieztscheanizmu, w: tenże, Pisma rozproszone. Listy, wstęp i oprac. W. Bolecki, R. Nycz, Kraków 1992  
• M. Budzyński, Życie na placu Piłsudskiego — autorska wizja placu Piłsudskiego w Warszawie, Teka Komisji Urbanistyki i Architektury 2020, tom 48 (2020), s. 425-431 
• M. Foucault, Inne przestrzenie, tłum. A. Rejniak, „Teksty Drugie” 2005, nr 6, s. 117-125
• A. Hejmej, Muzyczność dzieła literackiego, wyd. II poprawione, Wrocław 2002  
• Narodziny i rozwój dyscyplin naukowych, oprac. J. Kozłowski, http://kbn.icm.edu.pl/pub/kbn/sn/archiwum/9601/kozlow.html, dostęp: 15.06.2015
• T. S. Kuhn, Struktura rewolucji naukowych, tłum. H. Ostromęcka, posłowie J. Nowotniak, Wyd. Aletheia, Warszawa 2009 
• H. Lefebvre, The Production of Space, tłum. D. Nicholson-Smith, Blackwell, 1991
• J. Leociak, Aryjskim tramwajem przez warszawskie getto, czyli hermeneutyka pustego miejsca, w: Maski współczesności. O literaturze i kulturze XX wieku, red. L.Burska. M. Zaleski, Wyd. IBL PAN, Warszawa 2001, s. 75-8 
• Literaturoznawstwo architektoniczne, strona projektu: https://la-ibl-pan.ehum.psnc.pl/ 
• R. Nycz, Homo irrequietus. Nietzscheaizm w twórczości Wacława Berenta, w: tenże, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 1997 
• R. Nycz, Kulturowa natura: kilka uwag o przedmiocie poznania literackiego, „Teksty Drugie” 2001, nr 5
• Refleksja humanistyczna w planowaniu przestrzennym, red. A. Wójtowicz, J. Paulinek, Warszawa 2019 
• Paszek J., Polifoniczność „Oziminy” Berenta, „Tygodnik Kulturalny” 1973, nr 2  
• N. Orda, Gramatyka muzyki czyli wykład rozbiorowy i praktyczny melodyi i harmonii z dodatkiem w krótkości o fudze, kontrapunkcie, instrumentach orkiestrowych, o organie, fortepianie i o nauce śpiewu, dla użytku pianistów, Druk Jana Jaworskiego, Warszawa 1873  
• C. Rosiński, Sytuacje przestrzenne badań literackich, w: tenże, Przestrzeń i uważność w polskiej prozie najnowszej, rozprawa doktorska pod kier. T. Mizerkiewicza, Poznań 2019, s. 193-208, maszynopis,  https://repozytorium.amu.edu.pl/server/api/core/bitstreams/82ef881d-c006-4668-8f82-83c2f3c01562/content dostęp: 07.08.2026  
• E. W. Soja, Thirdspace: Journeys to Los Angeles and Other Real-and-Imagined Places, Oxford 1996 
• Strona Pałacu Staszica https://palacstaszica.pan.pl/pl/o-stronie/
•  B. Westphal, Geocriticism. Real and Fictional Spaces, przeł. R.T. Tally Jr., New York 2011
• A. Wójtowicz, M. Budzyński, K. Ilmurzyńska, B. Jałowiecki, A. Kronenberg, R. Mączewski, K. Modryński, D.M. Osiński, J. Paulinek, I. Piotrowski., A. Skalimowski, B. Stelmach, W. Tomasik, Z. Tucholski, Miejsca trudne – transdyscyplinarny model badań. O przestrzeni placu Piłsudskiego i placu Defilad, pod kier. nauk. A. Wójtowicz, Warszawa 2019
• A. Wójtowicz, Literaturoznawstwo architektoniczne. Wstępne rozpoznania, Warszawa 2019, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/276656/edition/240261 
• A. Wójtowicz, Metamorfozy Pałacu Staszica, Wyd. IBL PAN, Warszawa 2017, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/196572/edition/162556 
• A. Wójtowicz, Przestrzeń „Oziminy” Wacława Berenta, Warszawa 2019, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/276529/edition/240166 
• S. Wysołuch, Problematyka symultanizmu w prozie, Poznań 1981   

Seria podcastu "Spotkania Biuletynu", zatytułowana “Polonistyka zaangażowana”, realizowana jest w ramach projektu "Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata". Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” (numer projektu: NdS-II/SP/0264/2024/01). 

Strona internetowa projektu: https://biuletynpolonistyczny.pl/pl/projects/polonistyka-wobec-wyzwan-wspolczesnego-swiata,1851/details 

Intro i outro 

• Muzyka Piotr Lakwaj, czyta Aldona Brycka-Jaskierska
• Producent: Torba reportera i podcastera

Identyfikacja wizualna: Klaudia Węgrzyn 
Realizacja: Mariola Wilczak, Aleksandra Wójtowicz 

Media społecznościowe "Biuletynu Polonistycznego": 

• https://www.facebook.com/BiuletynPolonistyczny/
• https://twitter.com/B_Polonistyczny
• https://www.youtube.com/@biuletynpolonistyczny8801/
• https://www.instagram.com/biuletyn.polonistyczny/ 

https://biuletynpolonistyczny.pl/
biuletyn.polonistyczny@ibl.waw.pl
#BiuletynPolonistyczny #Geopolonistyka #PolishStudies #Polonistykazaangażowana