Article / interview
Nasze relacje z bytami pozaludzkimi. Spotkanie z Andrzejem Marcem (cz. 1)
Według naszego Rozmówcy, autora nagradzanej publikacji Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021) XXI wiek stał się momentem, w którym zaczęliśmy zajmować się rzeczywistością zewnętrzną, rzeczami, pozaludzkimi bytami. I choć żyjemy obecnie w epoce określanej mianem antropocenu, i nasze podejście do zmian, jakie zachodzą w środowisku pod wpływem działań człowieka, jest raczej negatywne, warto zastanowić się, na ile udało się nam uwolnić od antropocentrycznego paradygmatu, który utrwalił bardzo mocno humanistyczne pojęcia dwudziestowieczne, kategorie natury i człowieka. Problematyczne jest to, że XXI wieku w zasadzie nie wiemy do końca, kto miałby w tej kategorii się zmieścić.
Kategorie i idee nie są jednak odwieczne. Są wynikiem naszych negocjacji z rzeczywistością. Powstają, rodzą się i umierają. W związku z tym można spróbować od niektórych z nich odejść. Chociaż na chwilę. Taką próbą jest koncepcja antropocienia.
Rozmowa, choć oscylująca wokół kwestii teoretycznych, porusza również problem relacji między postrzeganiem kryzysu klimatycznego, a nowymi tekstami kultury, które w ciekawy i angażujący sposób problematyzują naszą relację ze środowiskiem.
W rozmowie dr. hab. Justyny Tabaszewskiej, prof. IBL PAN, z dr. Andrzejem Marcem usłyszymy również:
- Co ma wspólnego serial Jedyna (ang. Pluribus) z antropocieniem i ontologią zwróconą ku przedmiotom?
- Dlaczego nasz Rozmówca nie lubi niewinnie przecież brzmiącego słowa „natura”?
- Jakie problemy wywołuje kategoria środowiska?
- Czy psy mogą odchodzić na emeryturę, a małże pracować w oczyszczalni ścieków?
- Dlaczego dziwność jest tak istotna w naszym świecie?
dr Andrzej Marzec – filozof, krytyk filmowy, adiunkt na UAM w Poznaniu, wykładowca na ASP w Katowicach, SWPS oraz UAP w Poznaniu. Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół: spekulatywnego realizmu, ontologii zwróconej ku przedmiotom, humanistyki środowiskowej, mrocznej ekologii oraz współczesnego kina alternatywnego. Autor książek: Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności (2015) oraz Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021), a także współredaktor książki Derrida and Film Studies (2025).
dr hab. Justyna Tabaszewska, prof. IBL PAN - zajmuje się badaniami nad pamięcią i afektami, studiami temporalnymi, ekokrytyką oraz polską literaturą i kulturą współczesną. Obecnie pracuje nad dwoma projektami: pierwszy dotyczy pamięci przyszłości (jej funkcji i form) w literaturze oraz kulturze Europy Środkowej, drugi – pamięci środowiskowej oraz alternatywnych skal pamięci. Członkini redakcji „Tekstów Drugich” oraz jedna z redaktorów naczelnych „Memory Studies Review”, autorka czterech książek, w tym Humanistyki służebnej (2022) oraz Afektywnych poetyk pamięci (2022).
Dalsza część rozmowy jest dostępna jako Rola humanisty w dobie kryzysu klimatycznego. Spotkanie z Andrzejem Marcem (cz. 2).
Linki do wymienionych w rozmowie publikacji i filmów:
- Anthropocene or Capitalocene? Nature, History, and the Crisis of Capitalism, red. J. W. Moore, PM Press, Oakland 2016.
- New Materialisms: Ontology, Agency, and Politics, red. D. Coole, S. Frost, Duke University Press Books, 2010.
- P. J. Crutzen, Geology of Mankind, „Nature” 415/2002.
- P. J. Crutzen, E. F. Stoermer, The Anthropocene, „Global Change Newsletter” 41/2000.
- D. Haraway, Staying with the Trouble. Making Kin in the Chthulucene, Duke University Press Books, Durham and London 2016.
- G. Harman, Traktat o przedmiotach, tłum. M. Rychter, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2013.
- G. Harman, Tool-Being: Heidegger and the Metaphysics of Objects, Open Court, Chicago 2002.
- Jan Kochanowski, Na lipę, wiele wydań.
- A. Marzec, Antropocień. Filozofia i estetyka po końcu świata, Warszawa 2021.
- T. Morton, Dark Ecology: For a Logic of Future Coexistence, Columbia University Press, New York 2016.
- tegoż, Mroczna ekologia. Ku logice przyszłego współistnienia, przeł. Anna Barcz, wstęp A. Marzec, 2023.
- Marcin Wicha, Rzeczy, których nie wyrzuciłem, Kraków 2022.
- Miasteczko Twin Peaks, serial, reż. David Lynch, Mark Frost, 1990.
- Zimna wojna, reż. Paweł Pawlikowski, 2018.
- Pocahontas, film animowany, reż. Eric Goldberg, Mike Gabriel, 1995.
- Jedyna (ang. Pluribus), serial, reż. Vince Gilligan, 2025.
Seria podcastu "Spotkania Biuletynu", zatytułowana “Polonistyka zaangażowana”, realizowana jest w ramach projektu "Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata". Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” (numer projektu: NdS-II/SP/0264/2024/01).
Strona internetowa projektu: https://biuletynpolonistyczny.pl/pl/projects/polonistyka-wobec-wyzwan-wspolczesnego-swiata,1851/details
Intro i outro
- Muzyka Piotr Lakwaj, czyta Aldona Brycka-Jaskierska
- Producent: Torba reportera i podcastera
Identyfikacja wizualna: Klaudia Węgrzyn
Media społecznościowe "Biuletynu Polonistycznego":
- https://www.facebook.com/BiuletynPolonistyczny/
- https://twitter.com/B_Polonistyczny
- https://www.youtube.com/@biuletynpolonistyczny8801/
- https://www.instagram.com/biuletyn.polonistyczny/
Information
Projekty: wykonawca projektu „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata” (2024-2026); uczestnik projektu „Slow Memory. Transformative Practices for Times of Uneven and Accelerating Change”, COST ACTION (2022-2025); koordynator projektu finansowanego w ramach programu Rozwój Czasopism Naukowych – wydawanie anglojęzycznych numerów „Tekstów Drugich” (2022–2024, IBL PAN); stypendysta NAWA (Frankfurt, 2021-2022) oraz Józef Tischner Fellowship (Institut für die Wissenschaften vom Menschen, 2021); kierownik projektu „Afektywne poetyki pamięci. Polska literatura i kultura wobec przełomu roku 1989” (NCN, 2014-2017) oraz „Przypomnienie, powtórzenie, tworzenie. Problematyka tradycji i pamięci kulturowej wobec sposobów konstruowania poetyk pamięci w najnowszej polskiej poezji” (NCN, 2011-2013); koordynator projektu „Polskie studia literacko-kulturowe II. Wydanie monograficznych numerów „Tekstów Drugich” w wersji angielskojęzycznej i umieszczenie ich w międzynarodowych bazach danych” (NPRH, 2015-2018).
Wyróżnienia i nagrody
- Nominacja do Nagrody im. J. Długosza w roku 2023.
- Nagroda Premiera Rady Ministrów za wyróżnione rozprawy doktorskie, rok 2015.
- Stypendium dla młodych wybitnych naukowców na lata 2015-2018.
Publikacje:
- Pamięć afektywna. Dynamika polskiej pamięci po 1989 roku, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń 2022.
- Humanistyka służebna. Negocjowanie pola i budowanie autonomii w dobie kryzysu, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa 2022.
- Poetyki pamięci. Współczesna poezja wobec tradycji i pamięci, IBL PAN, Warszawa 2016.
- Jedna przyroda czy przyrody alternatywne? O pojmowaniu i obrazach przyrody w polskiej poezji, Universitas, Kraków 2010.
- Tradycja współcześnie – repetycja czy innowacja?, red. A. Jarmuszkiewicz, J. Tabaszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012.
- Opus citatum. O cytacie w kulturze, red. J. Tabaszewska, A. Jarmuszkiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014.
- Affective Future and Non-existent History. The Issue of Future Past in Memory Research, „Memory Studies” 16 (4) 2023.
- Teraźniejszość w natarciu, „Teksty Drugie” 6/2023.
- Future in Memory Studies and Functions of Alternative Histories, w: Voicing Memories, Unearthing Identities: Studies in the Twenty-First-Century Literatures of Eastern and East-Central Europe, red. A. Konarzewska, A. Nakai, Vernon Press, Delaware 2023.
- Powrót do przyszłości, „Teksty Drugie” 3/2022.
Jego zainteresowania badawcze skupiają się wokół: spekulatywnego realizmu, ontologii zwróconej ku przedmiotom, humanistyki środowiskowej, mrocznej ekologii oraz współczesnego kina alternatywnego.
Autor książek: Widmontologia. Teoria filozoficzna i praktyka artystyczna ponowoczesności (2015) oraz Antropocień – filozofia i estetyka po końcu świata (2021), a także współredaktor książki Derrida and Film Studies (2025).