Ciało - Teoria - Tekst: Somatyczność kulturowych narracji chorób

z

z

z

z

Konferencja o somatyczności w kulturowych narracjach o chorobie była drugą konferencją tematyczną, zorganizowaną przez Ośrodek Badań nad Kulturowymi Dyskursami Choroby, działający na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ośrodek prowadzi działalność naukową w obszarze studiów maladycznych, a jego zadaniem jest - jak czytamy w regulaminie - “prowadzenie i integrowanie interdyscyplinarnych badań naukowych nad kategorią choroby oraz jej tekstowymi, kulturowymi i społecznymi reprezentacjami z zastosowaniem różnych ujęć teoretycznych i metodologii badawczych, wypracowanych na gruncie m.in. antropologii i socjologii choroby, kulturoznawstwa i literaturoznawstwa”. Działalność Ośrodka nie ogranicza się jednak tylko do pracy na rzecz poszerzania wiedzy o literaturze maladycznej, lecz obejmuje także działalność popularyzatorską. Jednym z przykładów tego rodzaju działań było wydanie dwóch numerów tematycznych “Ruchu Literackiego” (nr 4/2023: Choroba jako narracja: teorie i interpretacje oraz nr 5/2023: Dyskurs maladyczny – figury i ontologie) poświęconych w całości interpretacji zjawisk kultury powiązanych z doświadczeniem choroby. Rozmowy o tych numerach “Ruchu Literackiego”, przeprowadzone z ich redaktorkami, ukazały się jako dwa kolejne odcinki serii podcastowej “Polonistyka zaangażowana” i są dostępne pod tym linkiem.  

Pierwsze trzy wystąpienia panelu zatytułowanego Ciała w literaturze współczesnej: doświadczenie choroby i traumy koncentrowały się wokół relacji między fizycznością a tekstem, w którym ciało nie było tylko tłem, ale aktywnym „autorem” doświadczenia. Prelegentki wskazały na trudność przełożenia cierpienia na tradycyjne formy literackie. Choroba i trauma przedstawione zostały jako siły odbierające podmiotowość, z którymi twórca walczy o odzyskanie „ja”.

Panel rozpoczął się wykładem dr hab. Moniki Ładoń, prof. UŚ W dzienniku, poza powieścią. Choroba kresu ciała Imre Kertésza i Jerzego Pilcha. Punktem wyjścia dla Autorki referatu był obraz cielesności w ostatnich tekstach autorów dotkniętych chorobą Parkinsona: Imre Kertésza (Ostatnia gospoda. Zapiski, przeł. Kinga Piotrowiak-Junkiert, Warszawa 2016) i Jerzego Pilcha (Żółte światło, Warszawa 2019). Głównym motywem była walka pisarza z chorobą Parkinsona, która drżeniem rąk bezpośrednio uderza w warsztat twórczy. Autorka wskazała na napięcie między literacką formą powieści a literaturą intymną (dziennikiem). Wystąpienie było próbą odpowiedzi na pytanie, czy w ostatnich tekstach powieściopisarzy, zmagających się z coraz trudniejszym do opanowania drżeniem parkinsonowskim, odnaleźć można strategie panowania nad własnym „ja”? Jaki gatunek wybieramy wtedy, gdy nasze ciało ogarnia silny dygot? Jak zauważyła Monika Ładoń, w obu tekstach widoczne jest balansowanie między formą pierwszej oraz trzeciej osoby, dziennikowym świadectwem a marzeniem o coraz mniej osiągalnej powieści i poczuciem wyczerpywania się funkcji języka. 

Tekst Ostatniej gospody sprawia wrażenie, jakby pisany był na brudno, udostępniony w nieostatecznej wersji, uchwycony w procesie redakcji. Jest próbą zapisywania siebie w codzienności i bezradności choroby, pisaniem „opery mydlanej” po to, żeby „obecne, absurdalnie ruchliwe życie” się nie rozpadło. Ponieważ według Kertésza powieść wymyka się „jak płochliwe zwierzę”, Ostatnia gospoda jest ekwiwalentem powieści, jedynym możliwym ukoronowaniem twórczości, “literaturą szlafrokową (podczas gdy Imre Kertész tęskni za „noblowskim frakiem”). 

Doświadczeniu traumy poświęciła swoje wystąpienie Ciało pamięta. O traumie w (pato)opowieściach dorosłych córek alkoholików dr hab. Małgorzata Okupnik (Akademia Muzyczna im. I.J. Paderewskiego w Poznaniu). Było ono zaproszeniem do namysłu nad tym, jak choroba alkoholowa, zwana “rakiem duszy” wyniszcza zarówno ciało, jak i psychikę osoby uzależnionej, jak nałóg ojca lub matki wpływa na (dorosłe) dzieci, jakie piętno odciska na ich psychice i w jaki sposób zapisuje się w ciele. Przedmiotem analizy były (pato)opowieści trzech autorek: Miry Marcinów, Aleksandry Zbroi i Patrycji Volny – dorosłych córek alkoholików (DDA). Ich książki, Bezmatek, Mireczek i Niewygodna, to historie dorastania w rodzinach dotkniętych uzależnieniem, opowieści o cierpieniu, które nie tylko pozostaje w pamięci, ale także manifestuje się w ciele – zgodnie z koncepcją traumy opisywaną m.in. przez Bessela van der Kolka. Przykładem był los cierpiącej na bulimię Patrycji Volny, córki Jacka Kaczmarskiego, który sam jako dziecko dla rodziców był projektem i nawet podczas choroby nowotworowej nie zrezygnował z alkoholu, a także zaszczepił w córce poczucie bycia “niewygodną”, według jego słów, przytoczonych przez nią samą - “tłustą, leniwą, interesowną”.

W dyskusji podkreślono coraz częściej pojawiającą się w polskiej prozie współczesnej tematykę choroby alkoholowej, co interpretuje się jako społeczną potrzebę przepracowania traumy i wzrost świadomości mechanizmów współuzależnienia.

W kolejnym wystąpieniu, zatytułowanym Ciała (i choroby) ludzi, ciała (i choroby) zwierząt w twórczości Małgorzaty Lebdy prof. Anna Pekaniec (UJ) mówiła o połączeniu pozaludzkiej i ludzkiej somatyki “ciał niedomagających, delikatnych i łamliwych”, o tym, jak choroba wywłaszcza tożsamość człowieka. Badaczka zwróciła również uwagę na specyfikę czasu w utworze Małgorzaty Lebdy, który jest spowolniony, rozgałęziony, jest czasem oswajania choroby, która tak do końca, jak się okazuje na koniec, oswojona być nie może, choć, jak czytamy w powieści 

“Należy ochrzcić chorobę, stworzyć dla choroby dobre warunki, przyjąć ją, (...). (...) Należy jej się imię, które coś znaczy, które kojarzy się z życiem, nie ze śmiercią. Należy mówić do choroby i w tym mówieniu nie zapominać o chorej. Należy podejść chorobę, spróbować ją oswoić. Nadać jej imię. (...) Snuć chorobę jak opowieść. Opisywać ją, żeby było w niej życie, mówię. Karmić ją jak zwierzę, nie zapominając przy tym o chorej, ale pamiętając, że choroba i babka to nie jedno”.

Referat zwrócił uwagę na postać opiekunki – wnuczki, która w obliczu odrazy i wycieńczenia organizuje „przestrzeń maladyczną”, co rzuca światło na rzadko podejmowany w literaturze temat fizycznego i psychicznego trudu pracy opiekuńczej.

W kolejnym panelu pt. Romantyczne i neoromantyczne przestrzenie cielesności, prelegenci zastanawiali się, w jaki sposób chorowali romantycy i jakimi byli pacjentami?

Romantycy unieważniali cielesność cierpienia, czego przykładem są m.in. listy Zygmunta Krasińskiego, wyrażające niechęć do ciała. Liryki lozańskie Adama Mickiewicza stanowiły jednak próbę odzyskania cielesności cierpienia, o czym w swoim wystąpieniu Snuć ciało. O Mickiewiczowskim “Snuć miłość” (i nie tylko) mówiła Paulina Abriszewska (UMK), zwracająca uwagę na organiczność procesu wysnuwania, podobnie jak i aktu twórczego oraz naprzemienność opisów tego procesu według klucza: wnętrze - zewnętrze. Miłość tylko pozornie oderwana jest od cielesności, która, podobnie jak cierpienie, nie jest zaklęta w pozę i gest.

Olga Wybodowska (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych UW, Muzeum Literatury) w swoim referacie Romantyczne  przestrzenie choroby. Literackie reprezentacje ciała a (auto)patografie w twórczości Juliusza  Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego zestawiła ze sobą sposób literackiego obrazowania cielesności w twórczości Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego (jako „punktu odniesienia” wobec Słowackiego) z ich prywatnymi zapisami dotyczącymi przeżywania choroby i związanego z nią obrazu własnego ciała. Autorka zastanawiała się m.in. w jakim stopniu w okresach „wyciszenia” choroby poeci w swoich utworach kreślili pozytywne, „normatywne” obrazy ludzkiej cielesności? Jak duży wpływ na zawarty w ich twórczości motyw udręczonego ciała miało ich własne, traumatyczne doświadczenie cielesności? Twórczość Słowackiego z ostatnich lat jego życia epatowała bowiem obrazem ciał rozczłonkowanych, udręczonych, krwawiących, doświadczonych bólem. W poszukiwaniu głównego źródła takiego obrazowania prelegentka przyjrzała się zestawieniu myśli genezyjskiej w twórczości Słowackiego z listami poety dotyczącymi jego stanu zdrowia, szczególnie na wysłane do lekarza Antoniego Hłuszniewicza dramatyczne listy dotyczące objawów gruźlicy.

Szczątkowe informacje pojawiały się jednak wcześniej. Prześledzenie kalendarium życia Słowackiego pod kątem nasilenia choroby i zestawienie go z tworzonymi wówczas dziełami i zawartym w nich obrazem cielesności może pomóc zrozumieć przeżywanie przez niego choroby, jak i reprezentację określonej wizji cielesności w jego utworach, ujętej w kategoriach somatopoetyki Adama Dziadka.

W centrum zainteresowania Wiktorii Krawczyk (Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego), autorki referatu Ciało Marii Konopnickiej/Piotra Odmieńca Własta w przestrzeniach paratekstu medycznego i maladycznego znalazły się złożona relacja między tożsamością objawu fizjologicznego stanu twórczego natchnienia i faza wzmożonej aberracji umysłowej (Geniusz i obłąkanie C. Lombroso) a somatycznością języka i wyrażonych za jego pomocą treści, które poruszają niniejsze nastroje w sposób specjalistyczny lub fabularyzowany (Somatopoetyka A. Łebkowskiej). 

Z kolei Sylwia Stokłosa (SDNH UJ) w wystąpieniu Z wizytą w spiżarni Frenofagiusza. „Dziki karnawał płci” i literackie szalone Dziewiętnastowieczne szpitale psychiatryczne, nakreśliła obraz szpitala psychiatrycznego we Frenofagiuszu i Frenolestach Ludwika Sztyrmera na tle kulturowej historii szaleństwa, postrzeganego jako ,,choroba kobieca” (E. Showalter, The Female Malady. Women, Madness and English Culture 1830-1980). W kreacji filozofki Karoliny badaczka odnalazła zwiastun figury, jaką była Nowa Kobieta, figury podbudowanej historiami pierwszych studentek – tytułowych ,,literackich szalonych”. Zwróciła uwagę na mizoginistyczną narrację tworzoną wokół ambitnych i żądnych wiedzy kobiet, wspieraną przez Darwinowskich lekarzy, upatrujących w dążeniach kobiet przyczynę epidemii chorób na tle nerwowym, bezpłodności oraz ,,trwałego uszkodzenia ich układów rozrodczych oraz mózgów”. Skutkowało to umieszczaniem kobiet w szpitalach psychiatrycznych, gdzie ich naukowe aspiracje interpretowano jako przejaw szaleństwa. Frenofagiusz i Frenolesty pozwalają na ukazanie złożoności doświadczenia pierwszych studentek, a także stanowią pretekst do dyskusji na temat brutalnego i przemocowego traktowania pacjentek w dziewiętnastowiecznych szpitalach psychiatrycznych.

W panelu trzecim, zatytułowanym Ciała społeczne, Elżbieta Szawerdo (Uniwersytet Warszawski) w swoim wystąpieniu „Kiedy ciało zawładnie życiem” – na podstawie „Dziennika trzustki” Pétera Esterházyego zajęła się analizą dziennika jednego z najbardziej utytułowanych węgierskich pisarzy przełomu XX i XXI wieku, który w lipcu 2016 roku w wieku 66 lat zmarł na raka trzustki. Badaczka skoncentrowała się na somatyzacji codzienności i strategii oswajania śmiertelnej choroby poprzez literacką personifikację. 

Autor próbował „oswoić” trzustkę nazywając ją pieszczotliwie, odnosząc się do niej niczym do ukochanej kobiety. Podawaną chemię nazywał m.in. „dobrą trucizną”, „nektarem życia”. W swoim dzienniku przedstawiał, jak bardzo skupienie na ciele, na symptomach choroby oddala go od życia społecznego, literackiego na Węgrzech, jak po wyjawieniu diagnozy zmienił się stosunek otoczenia do niego. W szpitalu, jak zaznaczał, czuł się jak małe dziecko podporządkowane dorosłym/lekarzom. Pisząc o walce z chorobą unikał określeń nawiązujących do umierania. Pojawiają się one jedynie w kontekście książki, która mu towarzyszyła i do której często się odwoływał – This Wild Darkness: The Story of My Death Harolda Brodkeya. Zamknięty w ciele, przesypiający większość dnia  stwierdzał z ironią: „To nowe ciało jest nieobliczalne, z tym starym byłem w lepszych stosunkach”.

Z kolei Anna R. Burzyńska (Uniwersytet Jagielloński) pochyliła się nad wyjątkową w perspektywie historii nauki publikacją A Slow Death: 83 Days of Radiation Sickness - cennym dokumentem medycznym, ale też zasługującym na dokładniejszą analizę tekstem literackim o 83-dniowej walce o życie Hisashiego Ouchi. 

30 września 1999 roku Hisashi Ouchi uległ wypadkowi w zakładzie wzbogacania uranu JCO w japońskim mieście Tokaimura. Jego losy po wypadku zostały udokumentowane w celu jak najlepszego poznania mechanizmów choroby popromiennej i opracowania strategii działania na wypadek kolejnych tego typu wypadków. W celach popularyzatorskich (a także w odpowiedzi na głosy krytyków uważających długotrwałe utrzymywanie przy życiu Ouchi za niepotrzebne przedłużanie cierpień pacjenta) wyprodukowany został wielokrotnie nagradzany dokument telewizyjny 83 Days of Radiation Sickness (2001). Twórcy filmu – zespół reporterów naukowych japońskiej telewizji publicznej NHK pod kierownictwem Hiroshiego Iwamoto – zdecydowali się również na opublikowanie książki A Slow Death: 83 Days of Radiation Sickness (2002 - wydanie japońskie, 2015 - wydanie amerykańskie), co Iwamoto tłumaczył następująco: 

W programie nie byłem w stanie wyczerpująco opisać dokumentacji pacjentów i uwzględnić innych szczegółowych informacji medycznych, co było ograniczeniem, które zainspirowało publikację tej książki. Dołożyłem szczególnych starań, aby wyjaśnić żargon medyczny w prostych słowach, tak, aby czytelnicy mogli pojąć pełen zakres leczenia i zrozumieć emocje pacjenta i każdego z członków zespołu medycznego. 

W ostatnim wystąpieniu podczas panelu Alicja Wang (UJ) zaprezentowała temat Somatyczny wymiar traum w wybranych opowiadaniach Marka Hłaski.

Podczas ostatniego panelu konferencji Somatyczność i technologia: nowe media, nowe narracje choroby, w wystąpieniach trzech badaczek splotły się wątki dotyczące twórczości Alice Oswald i przetwarzania archaicznych wyobrażeń o cielesności, wirusów i bakterii w (auto)patograficznych performansach oraz projektowania narzędzi wspierających tworzenie opowieści autobiograficznych przez osoby z afazją. Hanna Zawadka w interpretacji poematu Monument. Wykopaliska z Iliady Alice Oswald skupiła się na analizie eksperymentu formalnego, który pozwolił wydobyć z klasycznego dzieła Homera sceny śmierci i przedstawienia umarłych ciał po to, by zrekonstruować greckie podejście do ciała i cielesności. To podejście opiera się na traktowaniu ciała nie jako całości, lecz jako zbioru organów, co potwierdza m.in. język homeryckich eposów, w których nie występuje leksem, który oznaczałby ciało jako integralną całość. 

Referat dr Alicji Müller dotyczył współczesnych (auto)patografii scenicznych, w których pojawiał się wątek bakterii i wirusów. Badaczka przeanalizowała postantropocentryczne podejście do mikrobów, z którymi współzamieszkujemy świat w następujących performansach: Ongoing Song (reż. Szymon Adamczak, 2019), Danse Macabre (chor. Renata Piotrowska-Auffret, 2021) i Monolog wewnętrzny (reż. Wojtek Ziemilski, 2024). We wskazanych performansach pojawiały się różne strategie oswajania choroby i świata mikrobów, np. chorowanie u Ziemilskiego było rodzajem odkrywania i nawiązywania kontaktu z mikroorganizmami zamieszkującymi nasze ciało. 

Z kolei podstawowym tematem referatu dr Klaudii Mucy-Małek była technologia pisma i rola tej technologii we wspieraniu osób z afazją, szczególnie we wspieraniu tworzenia narracji o własnym doświadczeniu. Badaczka przyjrzała się eksperymentowi typograficznemu Karoliny Wiktor, zatytułowanemu Alfabet brakującej czcionki, jako przykładowi emancypacyjnego działania twórczego, które polegało na stworzeniu odpowiedniego narzędzia (alfabetu) do stworzenia autobiografii osoby żyjącej z afazją. W referacie dr Mucy-Małek omówione zostały również mobilne aplikacje storytellingowe, których podstawową funkcją jest terapia językowa afaktyków, pozwalająca im na nowo zadomowić się w świecie języka i w świecie pisma. 

Relacja z konferencji „Ciało – teoria – tekst: somatyczność kulturowych narracji choroby” powstała w ramach projektu „Polonistyka wobec wyzwań współczesnego świata”. Dofinansowano ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Edukacji i Nauki pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa II” (numer projektu: NdS-II/SP/0264/2024/01).