Polish Studies Bulletin

Doctoral thesis

Added on: 31.10.2016

Narrator i narracja w staropolskich pamiętnikach XVI i XVII wieku

Author:
Field:
Historia literatury oraz krytyka i interpretacja literacka
Supervisors:

Staropolskie pamiętniki stanowiły odzwierciedlenie świadomości narracyjnej ich autorów. Twórcy memuarów wywodzili się głównie ze szlachty i magnaterii, należeli również do dworu. Pamiętniki, diariusze i raptularze były zwierciadłem nie tylko światopoglądu twórców, lecz również ukazywały ich świadomość retoryczną, będącą efektem edukacji.

Memuary XVI i XVII wieku charakteryzuje różnorodność narracji i ról pełnionych w tekście przez podmiot opowiadania. Narrator bowiem łączy funkcje narratora, autora i bohatera. Co więcej, pełni również funkcje kreatora i autokreatora oraz przewodnika po świecie przedstawionym utworu czy też świadomego twórcy własnego dzieła. Narracja pamiętnikarska stanowi specyficzny rodzaj opowiadania, w którym narrator jest tożsamy z autorem i jako narrator ukazuje fakty z własnego punktu widzenia. Autor opisuje wydarzenia, w których uczestniczył, zaś narrator bierze udział w ich literackim odzwierciedleniu. Niewątpliwie więc narrator należy do świata przedstawionego utworu i jest jego integralną częścią. Niezależnie od stopnia jawności stanowi immanentny element dzieła. Pamiętnikarz bowiem rejestruje to, co widział lub słyszał, by dowieść własnego udziału w wydarzeniach oraz autentyzmu opowiadania.

Celem pracy jest przebadanie form podawczych narracji oraz funkcji narratora w następujących memuarach z XVI i XVII wieku: Wypisaniu drogi tureckiej Erazma Otwinowskiego, Peregrynacyi do Ziemi Świętej Jana Goryńskiego, Poselstwie pana wojnickiego królowi j.m. w Warszawie Piotra Zborowskiego, Krótkim wypisaniu drogi z Polski do Konstantynopola Jędrzeja Taranowskiego, Dyjariuszu wyprawy wojennej Łukasza Działyńskiego, Dzienniku wyprawy Stefana Batorego pod Psków Jana Piotrowskiego, Autobiografii i Księgach peregrynackich Macieja Rywockiego, Peregrynacyi do Ziemi Świętej i Egiptu Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła Sierotki, Pamiętniku Zbigniewa Ossolińskiego, Dyjariuszu drogi spisanej i różnych przypadków pociesznych i żałosnych prowadząc córkę Jerzego Mniszka, Marynę, Dymitrowi Iwanowiczowi w roku 1606 Stanisława Niemojewskiego, Dyjariuszu życia Kaspra Michałowskiego, Początku i progresie wojny moskiewskiej Stanisława Żółkiewskiego, Dyjariuszu ekspedycyjnej moskiewskiej dwuletniej królewicza Władysława 1617–1618 Jakuba Sobieskiego, Pamiętniku Samuela Maskiewicza, Pamiętniku Jerzego Ossolińskiego, Dyjariuszu Jana Antoniego Chrapowickiego, Autobiografia Bogusława Radziwiłła, Pamiętniku Jana Cedrowskiego, Pamiętniku Jakuba Łosia, Dyjariusz podróży po Europie w latach 1677 – 1678 Teodora Billewicza, Dyjariuszu wyprawy wiedeńskiej króla Jana III Marcina Kątskiego, Konotacyi Jana Floriana Drobysza Tuszyńskiego, Pamiętniku dzieje Polski zawierający (1648–1679) Mikołaja Jemiołowskiego, Pamiętnikach Jana Chryzostoma Paska oraz Pamiętnikach z czasów Jana Sobieskiego Kazimierza Sarneckiego. Analiza służy rozpoznaniu swoistości rodzajów narracji oraz ról narratora.

Oglądowi zostały poddane formy podawcze, w tym: prezentacja sceniczna, opowiadanie relacjonujące, opis i wypowiedzi bohaterów tak w postaci przytoczeń (mowy zależnej), jak i dialogów bohaterów (mowy niezależnej).

Praca podejmuje również zagadnienie zróżnicowania temporalnego staropolskich memuarów. Przebadane zostały relacje między czasem wydarzeń, czasem narracji i „czasem tworzenia” oraz zabiegi w obrębie czasu narracji.

Istotnym zagadnieniem było rozpoznanie narratora w pamiętnikach XVI i XVII wieku. Bezwyjątkowa przynależność podmiotu mówiącego do świata przedstawionego stanowi cechę dystynktywną pamiętników. W opowiadaniu pamiętnikarskim i jego formach podawczych funkcjonował narrator, który przybierał w utworze role gramatyczne i metatekstowe. Zamierzeniem było przebadanie przejawów obecności narratora w tekstach. Z tego względu zostały zaprezentowane dwa podziały: jeden — metatekstowy (systematyzacja obejmująca autora-narratora-bohatera, narratora-autora i autora-bohatera), drugi — klasyfikacja postaci narratora. Dokonana została ona zgodnie podziałem Arystotelesa według osób gramatycznych, co pozwala wyróżnić: narrację w pierwszej („ja”), drugiej („ty”) i trzeciej („on”) osobie liczby pojedynczej oraz w pierwszej (podmiot kolektywny — „my”), drugiej („wy”) i trzeciej („oni”) osobie liczby mnogiej.

Następnym zagadnieniem jest ogląd znacznej liczby funkcji narratora w tekście. W tym przypadku klasyfikacja została dokonana na podstawie głównych ról, które pełni on w dziele: kreatora i autokreatora (tworzenie podmiotu opowiadania i własnego wizerunku w oczach czytelnika), przewodnika po świecie przedstawionym utworu oraz świadomego twórcy własnego dzieła.

W pracy starano się odpowiedzieć na pytanie, czy narracja pamiętnikarska i formy narratora ulegały przemianom w ciągu XVI i XVII wieku. Ukazano jednak, że nie były to przemiany zbyt nagłe ani konsekwentne. Dowiedziono, że w narrację pamiętnikarską często włączano elementy dygresyjne, które „rozbijały” spójność logiczno-kompozycyjną tekstu i pozwalały na stworzenie innych planów akcji, bądź na opisanie wydarzeń wcześniejszych lub późniejszych. Udowodniono również, że im bardziej narrator chciał przedstawić czytelnikowi wydarzenia szczegółowo, podkreślając dramaturgię wypadków włączaną do narracji prezentacją sceniczną lub elementami dialogowymi, tym bardziej ta forma opowiadania miała charakter pamiętnika. Można więc zauważyć, że pamiętnik nie tyle pozwolił autorom na pewną dowolność w tworzeniu narracji, lecz stanowił odpowiedź na coraz większe zapotrzebowania formalne i poszukiwania narracyjne twórców. Oznacza to, że złożoność narracyjna pamiętnika jest skutkiem różnorodności funkcji opowiadania, które na przestrzeni XVI i XVII wieku były w nim gromadzone.

Information

Start date of the doctoral assessment procedure:
22.06.2012
End date:
26.10.2016
Key words:

See also

31.10.2016

Kreowanie postaci w polskim romansie barokowym

Celem dysertacji była analiza polskich romansów barokowych pod kątem kreowania bohaterów literackich, z zamiarem wychwycenia elementów wspólnych oraz tych, które świadczą o indywidualnym traktowaniu zagadnienia. Badanie kreacji postaci stanowić miało kontynuację istniejącej analizy świata przedstawionego w polskim romansie barokowym.

22.06.2015

Ciało i ubiór człowieka w literaturze polskiego oświecenia

Celem rozprawy było ukazanie kategorii ludzkiego ciała, nagiego i ubranego, a także różnorodnych sposobów wyrażania cielesności w literaturze polskiego oświecenia na tle kultury Europy. Badanie cielesności ludzkiej w kulturze tej epoki obejmowało przede wszystkim literackie opisy sfery cielesnej człowieka, a także stój, erotykę, problematykę dbałości o ciało, zdrowie, higienę, postrzeganie brudu, czystości, ujmowanie kanonów piękna i brzydoty.

27.09.2017

Obraz Paryża w literaturze pozytywizmu i Młodej Polski

Głównym celem rozprawy jest odnalezienie i zebranie tekstów literackich, których tematem jest Paryż, oraz ich analiza. Ze względu na obszerność materiału wyczerpująca analiza tematu nie była możliwa, tak więc pewien wybór omawianych zagadnień był niezbędny. Zbadano tylko najważniejsze motywy i powieści. Pierwsza część rozprawy zawiera rozważania na temat historii Paryża i jego roli kulturowej. Znajomość historii miasta i relacji polsko-francuskich jest konieczna do zrozumienia sensu powieści, których akcja odbywa się w Paryżu. Ponadto zaprezentowano i omówiono stan badań: francuskie studia historyczne z XIX wieku, słowniki, encyklopedie, przewodniki, gazety i współczesne badania interdyscyplinarne dotyczące Paryża w ogóle (literatura, kultura, historia). Następnie ukazano krótki przegląd motywu Paryża w literaturze francuskiej. Zwraca się uwagę na najbardziej wyróżniające się tematy, typ tekstów i ich strukturę. Następnie omówiono motyw Paryża w dziejach literatury polskiej, od XVI wieku do początku wieku XX (proza, poezja, dramat). Główną częścią rozprawy jest opracowanie najważniejszych powieści, których akcja toczy się w XIX-wiecznym Paryżu. Opisano najpopularniejsze motywy (paryżanka, flânerie, samotna kobieta w Paryżu, artyści i sztuka, miasto-potwór, imigranci polscy, syndrom paryski itp.). Analizę tekstów przeprowadzono przy użyciu konwencjonalnych narzędzi interpretacyjnych oraz najnowszych dyscyplin i metod badawczych związanych z badaniami urbanistycznymi, takimi jak: filozofia miasta, geografia kulturowa, antropologia miasta, geokrytyzm, geopoetyka. Obraz Paryża w opowiadaniach i powieściach historycznych został omówiony osobno. Niniejsza rozprawa zawiera suplement w postaci tabeli przedstawiającej powieści o Paryżu odnalezione podczas badań. Zostały podzielone na grupy i krótko scharakteryzowane.

27.05.2017

Lubuska literatura osadnicza z lat 1945-1989 na tle pisarstwa założycielskiego tzw. Ziem Odzyskanych

Rozprawa doktorska pt. Lubuska literatura osadnicza z lat 1945-1989 na tle pisarstwa założycielskiego tzw. Ziem Odzyskanych dotyczy twórczości, której głównym tematem są powojenne przesiedlenia i osadnictwo na Ziemi Lubuskiej - wynik postanowień konferencji jałtańskiej.

We use cookie files to make the use of our website more convenient for our users. If you do not wish cookie files to be saved on your hard drive, please change the settings of your browser. Read about our cookie policy.