Polish Studies Bulletin

Doctoral thesis

Added on: 20.02.2016

"Rewolucja zaczęła się od kobiet…". O tożsamości Polek w literaturze kobiecej i dyskursie feministycznym po 1989 roku

Field:
Krytyka i interpretacja literacka
City or town:
Warszawa

Celem rozprawy jest analiza procesów przemian tożsamości płciowej (gender) i narodowej kobiet w Polsce po 1989 roku, zarejestrowanych w tekstach kultury (literatura piękna, (auto)biografistyka, kultura popularna) powstałych po przełomie ustrojowym.

Moment przecięcia ról genderowych i narodowych (ze szczególnym naciskiem na polską specyfikę postkolonialną (Maria Janion) czy postzależnościową (Hanna Gosk)) jest tu kluczowy: pytaniu o rolę kobiet w warunkach polskiej demokracji po 1989 roku, towarzyszy pytanie o to, czym różni się ona od roli wyznaczanej Polkom w poprzednich okresach historycznych, oraz o działania, które one same podejmują w celu wypracowania całkiem nowych ról - tych na miarę sytuacji, w której znajduje się dziś Polska. Analizy tożsamości kobiet sytuowane są na szerszym tle przemian, którym podlega całe polskie społeczeństwo, rzucone po 1989 roku na głębokie wody wolnego rynku, globalnej polityki, a zarazem uwikłane w wewnętrzne spory wokół historii, pamięci, tradycji.

Pytanie o tożsamość współczesnych Polek wyznacza sposób czytania tekstów literackich, które za takimi badaczami, jak Frederick Jameson (Marxism and Form. Twentieth-Century Dialectical Theories of Literature (1971)), Terry Eagleton (Literary Theory. An Introduction (1985)), Mary Louise Pratt (Imperialne spojrzenie. Pisarstwo podróżnicze a transkulturacja (1992)) czy Edward Said (Kultura i imperializm (1993)) traktowane są tu przede wszystkim jako część procesów komunikacyjnych, dyskursywnych praktyk, uwikłanych w stosunki władzy politycznej, ekonomicznej i kulturowej. Także w Polsce takich prac przybywa. Wystarczy wspomnieć książkę Kingi Dunin "Czytając Polskę" (2004) czy podobną w założeniach rozprawę Przemysława Czaplińskiego "Polska do wymiany" (2009). Ich autorzy uznają literaturę za źródło wiedzy o społeczeństwie polskim doby transformacji: oczekiwaniach, nadziejach, rozczarowaniach Polaków i Polek, ich doświadczeniach, codzienności, tożsamościowych poszukiwaniach.

W podobnym duchu teksty literackie wykorzystują socjolodzy, antropolodzy kultury, historycy, dla których literatura stanowi coraz częściej taki sam materiał badawczy jak wywiady, statystyki, rejestry, obserwacje uczestniczące. W pracach Małgorzaty Szpakowskiej "Chcieć i mieć" (2003) i Beaty Łaciak "Obyczajowość polska czasu transformacji" (2005) teksty literackie (w tym szczególnie wypowiedzi autobiograficzne) na równi z przekazami medialnymi oraz badaniami opinii publicznej funkcjonują jako źródło wiedzy o przemianach sfery obyczajowości i "samowiedzy obyczajowej" w Polsce po 1989 roku. Szczególnie ważnym punktem odniesienia są dla mnie te publikacje, których autorzy i autorki za dokument historyczny i społeczny obierają literaturę kobiecą i/lub feministyczną: świadectwo zmian w myśleniu o społecznych rolach kobiet, kobiecych wzorcach osobowych i relacjach miedzy kobietami i mężczyznami oraz samymi kobietami (m.in. Gayle Greene, Changing the Story. Feminist Fiction and the Tradition (1991), Lisa Maria Hogeland, Feminism and Its Fiction. The Consciousness-Raising Novel and the Women's Liberation Movement (1998)).

Takich prac wciąż jednak brakuje w Polsce. Pionierska w tym zakresie publikacja Kamili Budrowskiej Kobieta i stereotypy (2000), poświęcona analizie stereotypowych obrazów kobiet w tekstach współczesnych pisarzy, koncentruje się na określonym stanie świadomości społecznej, w mniejszym zaś stopniu uwzględnia proces świadomościowego rozwoju czy tożsamościowych poszukiwań. Traci także z oczu dynamikę zmian społecznych, których literatura jest częścią, jak również specyfikę polskiego kontekstu historycznego, geograficznego, kulturowego.

Moja rozprawa inaczej definiuje problem. Nadrzędne jest w niej pytanie o tożsamość konstruowaną w toku dyskursywnych praktyk literackich, medialnych, artystycznych. Punktem wyjścia jest polski kontekst - uwikłanie w dominujące w Polsce po 1989 roku dyskursy: kapitalistyczny i nacjonalistyczny. Na mapie tożsamości współczesnych Polek znajdziemy takie punkty, jak: ucieczka od tożsamości jako kategorii zawsze uwikłanej w dyskursy władzy i przez nakaz wyboru (określenia się) będącej źródłem przemocy wobec jednostek i zbiorowości; ucieczka od polskości w kobiecość, czyli od sposobu definiowania tożsamości Polek przez pryzmat ich ofiarnej służby na rzecz "narodowej sprawy" w stronę odkrywania przez nie własnej cielesności, seksualności, indywidualności; rewizja tradycyjnych ról społecznych i przepisywanie starych figur wyznaczających pozycję kobiet w narodowej wspólnocie (różne wcielenia mitu Matki Polki, ale też feministycznego mitu siostrzeństwa jako remedium na alienujący charakter figury Matki Polki); (re)konstrukcje tradycyjnie pojętej kobiecości w literaturze popularnej oraz (auto)biografistyce.

Rozprawa korzysta z narzędzi krytyki feministycznej do analizy tekstów literackich autorstwa kobiet, ale też analizy samego dyskursu feministycznego w Polsce po 1989 roku. Śledząc mechanizmy konstruowania społecznych ról kobiet, tropię uwikłanie owych ról w relacje władzy, od której nie jest wolny także feminizm: jego próby demaskowania stereotypów, wskazywania wykluczeń, rewidowania kanonu prowadzą często do absolutyzacji różnicy płci kosztem innych różnic, w tym między samymi kobietami.

Odwołując się do rozpoznań zachodnich badaczek feministycznych, staram się nie tyle adaptować je do polskich warunków, ile wskazywać na ich niewystarczalność, a tym samym konieczność wypracowywania polskich teorii, które uwzględniałyby lokalny kontekst kulturowy, polityczny i ekonomiczny. Bliskie mi są zwłaszcza koncepcje Adrienne Rich ("polityka umiejscowienia"), bell hooks ("margines jako miejsce radykalnego otwarcia"), Audre Lorde ("siostry-outsiderki") oraz Susan Hartstock i Sandry Harding ("teoria punktu widzenia"), które łączą imperatyw kontestowania dyskursu dominującego z zachętą do stawiania pytań o własną pozycję badawczą - miejsca, z którego przemawiamy. Podążanie za tą wskazówką pozwala dostrzec, że pytanie o tożsamość kobiet bez pytania o tożsamość mężczyzn jest niepełne, podobnie jak pytanie o tożsamość płci bez uwzględnienia problemu pochodzenia etnicznego, klasy, wieku czy orientacji seksualnej.

Information

Start date of the doctoral assessment procedure:
29.05.2007
End date:
28.02.2012
Key words:
We use cookie files to make the use of our website more convenient for our users. If you do not wish cookie files to be saved on your hard drive, please change the settings of your browser. Read about our cookie policy.