Biuletyn Polonistyczny

Projekt badawczy

Data dodania: 03.06.2017

Edycja listów Magdaleny z Czapskich do Hieronima Floriana Radziwiłła

Instytucje:
Miejscowości:
Olsztyn
Uczestnicy:
Dziedziny:
Studia edytorsko-filologiczne, słownikowo-encyklopedyczne, dokumentacyjno-bibliograficzne

Projekt  realizowany w ramach grantu z Narodowego Centrum Nauki (Opus IV) przyznanego na lata 2013-2016

Podsumowanie projektu finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki na podstawie umowy nr 2012/07/B/HS2/02322

Projekt pt. „Edycja listów Magdaleny z Czapskich do Hieronima Floriana Radziwiłła” wieńczy publikacja zawierająca zbiór wyjątkowej epistolografii o tematyce miłosnej powstały w I połowie XVIII wieku („Gdybym Cię, moje Serce, za męża nie miała, żyć bym nie mogła”. Listy Magdaleny z Czapskich do Hieronima Floriana Radziwiłła z lat 1744–1759, wstęp i opracowanie Iwona Maciejewska i Katarzyna Zawilska, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2016). Do rąk czytelników trafia źródło unikatowe. Jak zauważył recenzent książki, prof. Włodzimierz Gruszczyński: „Po pierwsze, są to listy pisane przez młodą kobietę (a znamy przede wszystkim korespondencję mężczyzn z tamtych czasów). Po drugie, listy te są wyrazem miłości do mężczyzny będącego ich adresatem, a często zawierają zaskakująco duży ładunek erotyzmu”, a przypomnieć należy, iż kobiety epok dawnych bardzo oszczędnie poruszały w swej korespondencji takie tematy. Współczesny odbiorca nie ma szansy zetknąć się ze staropolską epistolografią tworzoną przez panie, gdyż nawet jeśli szczęśliwie się ona zachowała do naszych czasów, w ogromnej większości nie została opublikowana. Nieliczne edycje dotyczą przede wszystkim korespondencji postaci znanych (Elżbieta Sieniawska, Elżbieta Drużbacka), jednak tematyka miłosno-erotyczna się w nich nie pojawia. Na wydanie ciągle czekają listy Franciszki Urszuli Radziwiłłowej, która poślubiła starszego brata Hieronima Floriana, księcia Michała Kazimierza zw. "Rybeńko" i śmiało przelewała na papier swe uczucia. W tej sytuacji możliwość lektury listów Magdaleny z Czapskich wypełnia tę istotną lukę. Dzięki ponad 150 epistołom współczesny czytelnik może poznać zapomniane świadectwo dawnej mentalności, która w tym właśnie okresie ulegała zauważalnej zmianie. Nasilało się wówczas stopniowo dążenie do osiągnięcia osobistego szczęścia poprzez zawarcie małżeństwa z miłości, a nie z kalkulacji, opartego na wzajemnym porozumieniu i wspólnym odczuwaniu świata. W konsekwencji tej zmiany w czasach saskich wyraźnie wzrosła w rodzinach magnackich i szlacheckich liczba orzeczeń o nieważności małżeństwa wydawanych przez sądy kościelne, co było następstwem działań małżonków dążących do rozwiązania narzuconego im przez rodzinę związku. Świadectwem takiego postępowania są listy Magdaleny z Czapskich, która poślubiła bogatego magnata Hieronima Floriana Radziwiłła, rozwiedzionego z Teresą Sapieżanką, a następnie po kilku latach sama zdecydowała się swego męża opuścić, poznawszy jego trudny i apodyktyczny charakter. Czytanie jej wyznań może być ciekawą lekturą nie tylko dla badaczy dawnej kultury, historii czy polszczyzny, lecz także dla przeciętnego odbiorcy, którego fascynują przekazy o charakterze autobiograficznym i który w dawnych źródłach szuka korzeni naszej współczesnej mentalności. Czapska była kobietą bardzo inteligentną, oczytaną, potrafiącą poprzez właściwie dobrane słowa wpływać na adresata. Umiała zjednać sobie nieufnego wobec ludzi magnata wyszukanymi wyznaniami, a swe otoczenie przekonać, iż może stanąć z księciem na ślubnym kobiercu, zanim otrzyma on decyzję o unieważnieniu pierwszego małżeństwa. Jej listy są świadectwem nietuzinkowej osobowości i literackiego wręcz talentu.

Dzięki badaniom podjętym w ramach projektu wzrasta nasz poziom wiedzy o języku I połowy XVIII wieku, ciągle niewystarczająco poznanym, o czym świadczy uzupełniany stale o nowe hasła "Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku". Znacząco poszerza się także wiedza o polszczyźnie kobiet z warstw szlachecko-magnackich. W ramach prac związanych z edycją udało się również wyjaśnić zagadki biograficzne dotyczące małżeństwa Radziwiłłów, a także, co niezwykle ważne, scharakteryzować niewydaną dotychczas część diariusza księcia Hieronima z roku 1746, która dopiero niedawno trafiła do Polski wraz z kolekcją Tomasza Niewodniczańskiego. Jej edycja to kolejne wyznawanie stojące przed badaczami dawnych epok. Hieronim Florian Radziwiłł to reprezentant jednej z najznaczniejszych rodów I Rzeczypospolitej, postać obrosła czarną legendą, czekającą na zweryfikowanie. Korespondencja jego małżonki oraz diariusz księcia pozwalają dostrzec w nim nie tylko okrutnika, lecz także człowieka, który ostatecznie utracił miłość swego życia.
Lekturę ułatwia stosowny komentarz oraz dołączony do wydania słownik wyrazów archaicznych i zapożyczonych. Wtręty obcojęzyczne zawarte w listach zostały przetłumaczone, a dołączone do edycji fotokopie wybranych listów pozwalają zapoznać się z dawną grafią, ortografią i interpunkcją, stwarzają też szansę na samodzielne odczytanie tajemnego szyfru używanego przez Czapską. Zarówno autorkę listów, jak i ich adresata poznajemy dzięki portretom pędzla Jakuba Wessela, do których małżonkowie pozowali w 1746 roku.

Informacje

Dofinansowanie:
NCN
Kontakt:
iwona.maciejewska@uwm.edu.pl
Słowa kluczowe:

Zobacz także

08.04.2015

Redefiniowanie filologii

Celem projektu jest przygotowanie trzytomowej antologii współczesnej refleksji nad filologią w Rosji, Francji i Stanach Zjednoczonych oraz reinterpretacja osiągnięć polskiej szkoły edytorstwa naukowego (Zofia Stefanowska i Zbigniew Goliński). Zespół grantowy będzie pracować nad wybranymi zagadnieniami związanymi z tekstologią oraz interpretacją i edycją tekstów różnych epok literackich, co pozwoli na zintegrowanie działań badaczy dotychczas zwykle pracujących oddzielnie i według różnych założeń metodologicznych. Dzięki projektowi stanie się możliwe sformułowanie zasad edycji tekstu uwzględniających współczesne szerokie rozumienie pojęcia tekst oraz dynamikę tekstu literackiego i nowe techniki publikacji. Poza planowanymi dziesięcioma publikacjami projekt przyniesie efekt w postaci skonsolidowania środowiska młodych uczonych, dobrze przygotowanych do dialogu z najnowszymi tendencjami filologicznymi na świecie i do pracy nad tekstem i filologiczną lekturą dzieła literackiego.

08.04.2015

Sensualność w kulturze polskiej. Przedstawienia zmysłów człowieka w języku, piśmiennictwie i sztuce od średniowiecza do współczesności

Projekt poświęcony jest problematyce sensualności rozumianej jako historycznie zmienny zbiór form reprezentacji ludzkich zmysłów (np. wzrok, słuch, smak, dotyk, węch, ciało). Celem badawczym projektu jest przedstawienie sensualności w szerokim kontekście kulturowym (np. literatura, język, sztuka, filozofia, kultura ludowa, historia, teatr) oraz różnorodnych zagadnień związanych z poszczególnymi zmysłami. Tematem projektu jest sensualność w kulturze polskiej (w przyszłości jego zakres będzie poszerzany), w związku z czym konteksty innych kultur narodowych są w nim przedstawiane jedynie jako punkty odniesienia lub w perspektywie komparatystycznej. Projekt jest realizowany on-line w formie witryny pełniącej funkcję multimedialnej internetowej encyklopedii tematycznej. Więcej: http://sensualnosc.ibl.waw.pl/pl/informacje-o-projekcie/

05.08.2016

Pamiętniki i listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795-1918

Projekt Pamiętniki i Listy polskich autorów z Ziem Zabranych (Litwa, Białoruś, Ukraina) w latach 1795-1918 zakłada przeprowadzenie szerokiej kwerendy w archiwach i bibliotekach Polski, Rosji, Litwy, Białorusi, Łotwy, Ukrainy i Francji, której celem będzie odnalezienie i zinwentaryzowanie  znajdujących się tam pamiętników i listów polskich autorów.

13.09.2018

Etyka biblijna: synteza biblijnych koncepcji moralnych

Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszych serwisów. Jeśli nie chcesz, by pliki cookies były zapisywanena Twoim dysku, zmień ustawienia swojej przeglądarki. Sprawdź informacje o plikach cookies.