NA NOWO (OD)CZYTANE. O pisarstwie Michała Kaziowa w kontekście zmiany linii życia

Michał Kaziów przyszedł na świat 13 września 1925 roku w Koropcu, zmarł 6 sierpnia 2001 roku w Zielonej Górze. W 2025 roku przypada setna rocznica jego urodzin.

Jako dwudziestolatek stracił wzrok i obie ręce. Jako niespełna trzydziestolatek i pierwszy człowiek na świecie nauczył się czytać pismo brajlowskie górną wargą. Jako prawie pięćdziesięciolatek został pisarzem. Życiowe doświadczenia i dokonania Kaziowa zestawiano z biografią amerykańskiej działaczki społecznej Helen Keller, która jako osoba głuchoniewidoma, dzięki współpracy z Anne Sullivan, znalazła skuteczny sposób na komunikację ze światem. Kaziów również pokonał wiele trudności i niesprzyjających okoliczności życiowych, co utrwalił w literaturze. Życie i dokonania pisarza stały się przedmiotem zainteresowania badaczy i interpretatorów jego twórczości. Warto przypomnieć choćby księgi zbiorowe Michał Kaziów. W 70. rocznicę urodzin pod redakcją Emilii Ćwilińskiej (1995) czy Wywiedzione z losu pod redakcją Małgorzaty Mikołajczak (2001). W 2019 roku powstała obszerna praca Roberta Rudiaka pt. Fenomen Michała Kaziowa. Monografia.

Historia Michała Kaziowa, ujęta przez niego samego w kilkudziesięciu opowieściach, stała się przedmiotem uwagi w rozprawie Marty Bolińskiej Na nowo (od)czytane. O pisarstwie Michała kaziowa w kontekście zmiany linii życia (Kraków 2025). Osadzono ją w trzech wymiarach: procesie stawania się pisarzem (Ślęzak 2009), tworzeniu autoportretu etopeicznego i prozopograficznego (Głowiński 1997) oraz uaktywnieniu się w jego twórczości cech skryptu generatywnego (Erikson 1950 i in.). Wypada dodać, że we wspomnianych kontekstach o twórczości Kaziowa jeszcze nie pisano. Rozprawa jest pierwszą tego typu publikacją.

U podstaw wyboru ścieżki metodologicznej stanęła chęć pogłębionego rozumienia tekstów, kultury oraz ludzkiej egzystencji. Zasada koła hermeneutycznego umożliwiła przyjęcie założenia, że zrozumienie zmian w linii życia (syndrom Paula Gauguina), istoty tekstów oraz procesu kształtowania się warsztatu pisarza wymaga z jednej strony przyjrzenia się ich szczegółowym realizacjom, z drugiej zaś wiedza o nich rodzi potrzebę odwołania się do kontekstu całego życia i wszelkich uwarunkowań jego przebiegu. Za ramę teoretyczną przyjęto koncepcję postawy autobiograficznej Małgorzaty Czermińskiej (Czermińska 2000) wykorzystaną w duchu hermeneutyki (Gadamer 1993; Heck 2001, s. 23–121; Markowski 2006, s. 175–195; Żurko 2008, s. 105–115). Sięgnięto także do teorii ugruntowanej, disability studies, modelu skryptu generatywnego i innych. Ze względu na charakter poszczególnych części pracy przyjęto m.in. ujęcia socjologiczne, historyczne, psychobiograficzne. Uwzględniono oczywiście fakt, że literaturocentryczna postawa badawcza pozwala głównie na wskazanie tego, co zawierają utwory, a więc w analizie zarejestrowano m.in. to, w jaki sposób ukształtowana jest narracja, jaką pozycję przyjmuje osoba narratora, czym charakteryzuje się język osoby opowiadającej, jakie tematy dominują w wypowiedziach, w jaki sposób przedstawiana jest przestrzeń itp. (Heck 2012). Niemniej, zgodnie z tendencją podejścia interdyscyplinarnego , wzięto również pod uwagę zjawiska społeczne i kulturowe, w tym wybrane zagadnienia dotyczące kategorii pamięci (np. autobiograficznej, komunikatywnej, kulturowej) i tożsamości (Julkowska 2018).

Za ważny cel niniejszego opracowania obrano prześledzenie sposobu opisywania zmagań z traumą i niepełnosprawnością na kartach prozy Michała Kaziowa oraz starań o godność i pełnowartościowość własnego życia. Przyjęto więc, że znajomość biografii autora może przyczynić się do zrozumienia istoty jego pisarstwa. Podejście to, zaczerpnięte z myśli Lesliego Fiedlera, pozwoliło dostrzec znaczenie nierozerwalności związku życia Kaziowa z jego twórczością. Zdaniem amerykańskiego krytyka życie pisarza dopiero w połączeniu z dziełem tworzy pełny jego sens (Fiedler 1972, s. 307).

Badania wykazały, że na spuściznę artystów należy przede wszystkim spojrzeć po kątem tego, w jakim stopniu następuje „określenie i stworzenie osobowości w sensie głębszym, niż może to kiedykolwiek osiągnąć ktoś, kto nie jest artystą” (Fiedler 1972, s. 307). I nie chodzi tu o każdy drobiazg związany z życiem czy dorobkiem, lecz o to, co wpływa na rozpoznawalność prac, na indywidualnie ukształtowany styl osobniczy (idiolekt), na jedyną w swoim rodzaju „dykcję” artystyczną, czyli to, co odróżnia artystę od innych, co pozwala zidentyfikować twórcze ujęcia rozmaitych zagadnień, czy też to, co świadczy o niepowtarzalnym klimacie utworów. U podstaw tej odmienności znajduje się tzw. sygnatura, czyli indywidualny sposób odbierania i kreowania świata, pomysł na budowanie portretów (sylwetek) bohaterów, sugestywność opisu zdarzeń, włączanie w narrację własnych przemyśleń, przeżyć i doświadczeń, charakterystyczna jakość wyrażania emocji.

Na związek wagi biografii pisarza z dziełem wskazuje również antropolog kultury Dariusz Czaja, który dowodzi, że „oddzielenie […] tekstu od autora nie ma żadnego sensu” (Czaja 2004, s. 11), ponieważ – w sumie – w każde dzieło wpisane jest autorskie ja. Pisarz w akcie twórczym sięga po tematy i opracowuje zagadnienia, które łączą się z jego odbiorem świata. Rzecz w tym „by tak umieścić siebie w tekście, aby z jednej strony wiadomo było zawsze, kto mówi, skąd i dlaczego, ale jednocześnie, by autor nie przesłaniał «rzeczy», o której mowa” (Czaja 2004, s. 12).

Warto dodać, że na Kongresie Światowej Rady Pomocy Niewidomym w 1954 roku w Paryżu przypadek Michała Kaziowa (1925–2001) stał się precedensem. Obecni na spotkaniu specjaliści zajmujący się rehabilitacją inwalidów wojennych uznali dotychczasowe sposoby pracy z okaleczonymi kombatantami za mało skuteczne. Poszukiwano nowych form i metod pracy z osobami poszkodowanymi w wyniku działań zbrojnych, w tym z tymi, które utraciły wzrok i ręce. Postawa Kaziowa była inspiracją do sięgania po nowe formy i możliwości usprawniania funkcjonowania weteranów ze sprzężeniami, by mogli samodzielnie egzystować i nie doświadczać wykluczenia społecznego (Lejzerowicz 2015 s. 99–106).

Marta Bolińska – doktor habilitowana, prof. UJK w Instytucie Literaturoznawstwa i Językoznawstwa Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w  Kielcach (Zakład Badań Kulturowych); literaturoznawca, tyflopedagog, psychotraumatolog. Autorka dziesięciu książek (m.in. Przez „Świat Młodych” do literatury. O prozie Janusza Domagalika, Kielce 2004; Zdarzenia niepunktualne. Biograficzny i antropologiczno-kulturowy kontekst opowieści o biegu ludzkiego życia w prozie Doroty Terakowskiej, Kielce 2013) oraz blisko 200 artykułów naukowych. Główne zainteresowania badawcze: literatura współczesna, historia radia, neuronauki. Kierownik projektu Galeria postaci. Mapa miejsc. Edmundowi Niziurskiemu w 100. rocznicę urodzin (dofinansowanego ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki w ramach programu Doskonała Nauka II – Wsparcie konferencji naukowych).